وید در معماری چیست؟ کاربرد وید در معماری + مزایا + ضوابط

وید (Void) در لغت به معنای «فضای خالی»، «تهی» یا «حفره» است، اما در ادبیات معماری مدرن و معاصر، به حذف تعمدی بخشی از سقف یا دال بتنی (Slab) در یک یا چند طبقه به منظور ایجاد یک گشودگی عمودی پیوسته و یکپارچه‌سازی فضایی گفته می‌شود.

وید صرفاً یک «جای خالی» نیست؛ بلکه یک عنصر فعال حجمی (Spatial Volume) است که مرزهای صلب افقی بین طبقات را می‌شکند و امکان تجربه بصری، حرکتی و اقلیمی سه‌بعدی را در درون بنا فراهم می‌آورد.

وید در معماری چیست؟

درواقع ویدها یک فضای باز در چند طبقه از ساختمان می باشند و به صورتی است که از تمام طبقات می توان به وسیله ی وید طبقه همکف را مشاهده نمود. استفاده از این فضا در طراحی ساختمان ها و طراحی ویلا برای دلبازتر و بزرگتر دیده شدن فضاها می باشد. درواقع در طراحی ویلا طراحی وید هنگامی صورت می گیرد که یک نیم طبقه روی طبقه ی همکف و یا اصلی ساختمان طراحی شده باشد. اصولا این نیم طبقه دارای ارتفاع کمتری بوده و به فضاهای خصوصی و یا نیمه خصوصی و حتی تفریحی متعلق می باشد. برای بعضی ساختمان ها مانند ساختمان های تجاری نیز وجود وید باعث وجود ارتباط میان تمامی طبقات می شود.

برای انجام دکوراسیون داخلی ویدها با توجه به اینکه در کدام قسمت ساختمان طراحی شده اند و عملکرد آن ها چیست می توان از عناصر مختلف استفاده نمود. گاهی وید برابری می کند با فضاهای عمومی مانند فصای هال ویلا و می توان با مبلمان معمولی ویلا آن را دیزاین نمود . گاهی وید در فضایی قرار دارد که می توان آن را تبدیل به گلخانه، فضایی برای مطالعه یا فضایی برای نشستن نمود. به هر حال باید از آنجایی که این فضا فضایی خاص محسوب می شود، با کیفیتی درخور و مناسب آن را دکوراسیون نمود تا به آن جلوه ای زیبا بخشیده شود.

مزایا و ویژگی های طراحی وید:

ویدها نیز مانند دیگر فضاها در صورت استفاده و طراحی دارای مزایا و معایب و ویژگی هایی می باشند و برای آنکه بتوانیم استفاده ی بهتری از این فضا داشته باشیم بهتر است که از ویژگی های مختلف این فضا آگاه باشیم. از جمله ویژگی هایی که این فضا دارید عبارتند از :

• به وجود آوردن محلی برای جمع شدن

با توجه به این که این فضا اصولا یک فضای مرکزی خواهد بود، می تواند گزینه ای مناسب برای طراحی نشیمن و یا چیدمان مبلمان در آنجا باشد تا افراد خانواده بتوانند با همدیگر یا با دوستان خود زمانی را در آنجا بگذرانند. این فضا می تواند با گیاهان نیز دکور شود و حسی تازه و جذاب را منتقل کند.

• ایجاد حسی متفاوت در این فضا با فضاهای دیگر

از آنجایی که این فضا دارای جذابیت بضری و فضایی متفاوتی با دیگر فضاهای خانه و ساختمان به شمار می رود و همچنین چیزی غیر معمول بوده که در همه ساختمان ها وجود ندارد حسی خاص و منحصر به فرد را به ویلا و ساختان منتقل می کند و برای افراد مطلوب می باشد. اصولا دکوراسیون داخلی ویلا در این قسمت به طوری منحصر به فرد و خاص می باشد. ایجاد یک فضای دلباز در مرکز به صورتی که فضا را شفاف جلوه می دهد.

• وجود فضاهای باز در اسختمان ها باعث بزرگتر، با شکوه تر و شفاف تر دیده شدن آن ها می شود به همین علت در طراحی ساختمان های بزرگ و مجلل و یا دکوراسیون مدرن ویلاها از این فضاها به وفور استفاده می شود. از جمله ی این فضاهای باز ویدها می باشند که باعث بلندتر و دلبازتر دیده شدن فضا می شود.

• بالا رفتن دید در فضا

به دلیل اینکه یک فضای باز در ساختمان وجود دارد و این فضا در تمام طبقات قابل مشاهده می باشد، دید کلی در فضا بیشتر می شود. به صورتی که در هر طبقه ای می توان طبقه ی همکف و اتفاقاتی که در آن می افتد را به طور واضح و طبقات دیگر را نیز به صورت حدودی مشاهده نمود. این امر در ساخت ویلا باعث جذابیت شده و در طراحی پاساژها و بیمارستان ها و ساختمان های عمومی بزرگ باعث ایجاد یک ارتباط مناسب و مفید میان طبقات می شود.

• دریافت نور طبیعی در تمامی فضاها و روشن تر شدن ساختمان

رساندن نور طبیعی به تمام فضاهای ساختمان همیشه برای طراحان معضل بوده است و استفاده و طراحی ویدها می تواند این مسئله را تا حد زیادی رفع کند. طراحی ویدها سبب می شود تا فضاها به طور کلی از روشنایی بیشتری برخوردار باشند. حتی در بعضی از ویلاها و ساختمان ها از لوسترهای بزرگ در سقف وید استفاده می کنند که حالتی با شکوه و مجلل به ساختمان می بخشد.

• ایجاد فضایی برای تهویه و بهتر شدن گردش هوا در ساختمان

از آنجایی که ویدها دارای عرض مناسبی بوده و ارتفاع زیادی دارند و کل فضای عمودی ساختمان را در بر می گیرند می توانند گردش هوایی مناسب را در تمامی ساختمان ایجاد کنند. این کار باعث تهویه مناسب فضا نیز شده و هوایی مطبوع و خوب در تمام فضا در گردش خواهد بود. به همین دلیل استفاده و طراحی این فضا در ساختمان های بزرگ توصیه می شود.

 تفاوت وید (Void) با آتریوم (Atrium) و پاسیو (Lightwell)

خیلی از افراد این سه مفهوم را اشتباه می‌گیرند، در حالی که تفاوت‌های بنیادین دارند:

پاسیو یا نورگیر: معمولاً حفره‌ای بسته، فشرده و صرفاً کاربردی با ابعاد محدود ضوابطی است که فقط برای رساندن نور یا تهویه به فضاهای کور تعبیه می‌شود و ارزش بصری یا سلسله‌مراتب فضایی چشمگیری در دکوراسیون داخلی ندارد.
آتریوم: فضایی بسیار بزرگ، معمولاً با سقف شیشه‌ای شفاف (Skylight) در مرکز بنا که دور تا دور آن راهروها یا طبقات چیده شده‌اند (ریشه در معماری روم باستان دارد).
وید (Void): بخشی از پلان اصلی یک واحد دوبلکس، ویلا یا لابی اداری/تجاری است که ممکن است به جداره‌ها، پنجره‌های قدی یا بازشوهای جانبی متصل باشد؛ هدف آن ایجاد امتداد دید عمودی (Vertical Visual Connection)، سیالیت فضایی و احساس دلبازی فوق‌العاده است.

وید در ساختمان های معروف:

• وید در خانه چرخان

این خانه از جمله شاهکارهای معماری مدرن ایران می باشد. وید در این خانه در قسمتی قرار دارد که هر که از بالا به پایین نگاه کند یک کف چوبی با مبلمان را مشاهده می کند. این نشان از هوشمندی این معمار برای طراحی این فضا داشته تا افراد از فضای وید بهترین استفاده را ببرند. همچنین نکته ی دیگری که در طراحی این وید بسیار حائز اهمیت است این است که این وید دقیقا در بالای قسمتی از خانه که چرخان می باشد قرار گرفته است.

از دیگر ویژگی ها و مزایای طراحی وید در ساختمان ها چه می باشد؟

همانطور که گفتیم ویدها دارای مزایای زیادی می باشند که در این مقاله به یکسری از این ویژگی ها اشاره شد. از دیگر ویژگی های این فضا می توان به بیشتر شدن درک افراد نسبت به دسترسی ها و چگونگی فضا، بهتر شدن درک افراد نسبت به طبقات مختلف، تقسیم بهتر فضاها و ... اشاره نمود.

کاربردهای کلیدی وید در معماری

1. خانه‌ها و ویلاهای دوبلکس و تریپلکس:
   • رایج‌ترین کاربرد وید، قرارگیری آن در بالای فضای نشیمن اصلی (Living Room) یا ناهارخوری است. این کار باعث ایجاد سقف با ارتفاع دوبل (Double-height Ceiling) شده و حس شکوه، عظمت و اشرافیت فضایی ایجاد می‌کند.
   • ارتباط صوتی و بصری بین بخش عمومی (طبقه همکف) و بخش خصوصی (نشیمن خصوصی و اتاق خواب‌های طبقه بالا).
2. پروژه‌های تجاری و مال‌ها (Shopping Malls):
   • ایجاد ویدهای مرکزی و چندطبقه برای اشراف بصری خریداران به ویترین مغازه‌های طبقات بالا، هدایت مسیر سیرکولاسیون حرکتی و ترغیب به بالارفتن از طریق پله‌های برقی اکسپوز.
3. ساختمان‌های اداری مدرن:
   • تقویت تعاملات انسانی (Social Interaction)، شکستن حس سلسله‌مراتب خشک اداری و ایجاد فضاهای کار اشتراکی یا لابی‌های پرانرژی.
4. عنصر شاخص در سیرکولاسیون عمودی:
   • ویدها بستر فوق‌العاده‌ای برای قرارگیری پلکان‌های معلق (Cantilevered Stairs)، پله‌های اکسپوز مدولار، پله‌پیچ‌های مجسمه‌گون (Sculptural Stairs) و لوسترهای بسیار بلند مدرن هستند.

چالش‌ها و معایب فنی (که باید برای آن‌ها چاره‌اندیشید)

• پرت انرژی و کنترل ترمودینامیکی: هوای گرم به دلیل چگالی کمتر به زیر سقف وید صعود می‌کند؛ در زمستان گرم‌کردن کف طبقه همکف سخت‌تر می‌شود (راه‌حل: سیستم گرمایش از کف / Radiant Floor Heating).
• مسائل آکوستیک و بازگشت صدا (Reverberation): صدا در ویدهای بزرگ می‌پیچد و ممکن است حریم صوتی طبقه بالا را مختل کند (راه‌حل: استفاده از متریال‌های جاذب صوت، پنل‌های آکوستیک دیواری، چوب و پرده‌های ضخیم).
• از دست رفتن مساحت مفید (Floor Area): اختصاص دادن مساحت به وید به معنی چشم‌پوشی از متراژ طبقه بالا است؛ بنابراین باید توجیه اقتصادی و ارزشی برای کارفرما داشته باشد.

ضوابط و الزامات طراحی و اجرایی وید

طراحی وید باید مطابق با مقررات ملی ساختمان ایران (به‌ویژه مباحث ۳، ۴ و ۹/۱۰) و استانداردهای ایمنی انجام گیرد:

الف) ایمنی جدارها و جان‌پناه‌ها (مبحث چهارم مقررات ملی)

• ارتفاع هندریل/جان‌پناه: لبه پرتگاه وید در طبقات بالایی حتماً باید دارای جان‌پناه استاندارد باشد. حداقل ارتفاع مجاز جان‌پناه ۱۱۰ سانتی‌متر است.
• فاصله المان‌های عمودی: در صورت استفاده از نرده‌های میله‌ای عمودی، فاصله بین دو نرده نباید بیشتر از ۱۱ سانتی‌متر باشد تا خطر عبور سر یا سقوط کودک وجود نداشته باشد. نرده‌های افقی که حالت نردبانی برای بالا رفتن کودک ایجاد کنند، مجاز نیستند.
• نرده‌های شیشه‌ای: در صورت استفاده از گلس‌هندریل (Glass Railing)، شیشه حتماً باید از نوع لمینت و سکوریت دوجداره (Laminated Toughened Glass) با اتصالات استاندارد اسپایدری یا یوچنل دفنی باشد تا در صورت شکست خرد نشود و فرونریزد.

ب) ایمنی حریق و خروج دود (مبحث سوم مقررات ملی)

• ویدها به عنوان یک بازشوی پیوسته عمودی، پتانسیل انتقال سریع دود و شعله به طبقات بالاتر را دارند (Chimney Effect).
• در ساختمان‌های تجاری، عمومی یا مسکونی پرجمعیت، نصب سیستم‌های اعلام و اطفای حریق خودکار (اسپرینکلر) در محدوده وید، تعبیه پرده‌های ضدحریق اتوماتیک (Fire Curtains) و سیستم تخلیه دود (Smoke Extraction System) در بالای سقف وید طبق تاییدیه آتش‌نشانی الزامی است.

ج) محاسبات سازه‌ای (مبحث نهم و دهم)

• حذف دیافراگم صلب سقف در وید، رفتار لرزه‌ای سازه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مهندس محاسب سازه باید اثر نامنظمی در دیافراگم (Diaphragm Discontinuity) ناشی از بازشو بزرگ وید را طبق آیین‌نامه ۲۸۰۰ محاسبه کند.
• تیرهای پیرامونی وید بار مرده و زنده دال‌های مجاور را حمل می‌کنند و آرماتوربندی تقویتی و تیرچه‌گذاری صحیح در پیرامون گشودگی باید دقیق اجرا شود.

د) دسترسی نگهداری و نظافت (Maintenance)

• شست‌وشوی پنجره‌های بسیار بلند در بدنه وید و تعویض لامپ‌های لوسترهای آویز چندمتری نیاز به پیش‌بینی قلاب‌های ایمنی، نردبان‌های مخفی هیدرولیکی یا بالابرهای تلسکوپی مخصوص دارد که باید در فاز طراحی دیده شود.

مزایای استفاده از وید در معماری

استفاده از وید در طراحی معماری، مزایای متعددی را به همراه دارد که هم از نظر عملکردی و هم از نظر کیفی، ساختمان را بهبود می‌بخشد. این مزایا در کاهش هزینه‌ها، افزایش راحتی کاربران و ارتقاء پایداری ساختمان نقش بسزایی دارند.

بهبود نورگیری و تهویه طبیعی

همانطور که پیشتر اشاره شد، ویدها ابزاری قدرتمند برای بهره‌گیری از نور و هوای طبیعی هستند. ورود نور روز به طبقات داخلی، نیاز به روشنایی مصنوعی را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد که این امر منجر به کاهش مصرف انرژی و هزینه‌های برق می‌شود. همچنین، تهویه طبیعی از طریق وید، کیفیت هوای داخلی را بهبود بخشیده و به ایجاد محیطی سالم‌تر برای ساکنین کمک می‌کند. این رویکرد، به ویژه در ساختمان‌های پایدار و سبز، از اهمیت بالایی برخوردار است.

تقویت حس فضا و ارتباط بصری

ویدها با ایجاد ارتباط بصری بین طبقات مختلف، حس فضایی بزرگتر و بازتر را القا می‌کنند. این امر به ویژه در فضاهای کوچک یا ساختمان‌هایی که نیاز به ایجاد حس وحدت و همبستگی دارند، بسیار مؤثر است. دیدن فعالیت‌ها و فضاهای طبقات دیگر می‌تواند حس تعلق به یک کل بزرگتر را تقویت کرده و فضایی پویاتر و زنده‌تر ایجاد کند.

ارتقاء کیفیت زندگی و رفاه ساکنین

فضاهای روشن‌تر، هوای پاک‌تر و حس ارتباط اجتماعی، همگی به ارتقاء کیفیت زندگی ساکنین کمک می‌کنند. ویدهایی که با عناصر طبیعی مانند گیاهان تزئین شده‌اند یا فضاهای اجتماعی دلپذیری را در اطراف خود ایجاد کرده‌اند، می‌توانند محیطی آرامش‌بخش و دلنشین را برای کاربران فراهم کنند. این امر به ویژه در مجتمع‌های مسکونی و فضاهای اداری که افراد ساعات زیادی را در آن سپری می‌کنند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

انعطاف‌پذیری در طراحی

ویدها می‌توانند انعطاف‌پذیری قابل توجهی در طراحی داخلی و خارجی ساختمان ایجاد کنند. امکان ایجاد فضاهای نیمه‌باز، تراس‌های داخلی، یا چیدمان‌های متنوع در اطراف وید، به معماران اجازه می‌دهد تا خلاقیت بیشتری به خرج داده و فضاهای منحصر به فردی خلق کنند. همچنین، با تغییر کاربری طبقات در طول زمان، وید می‌تواند به عنوان یک ستون فقرات انعطاف‌پذیر، سازگاری ساختمان را با نیازهای جدید تسهیل کند.

کاهش ابعاد سازه‌ای در برخی موارد

در برخی طراحی‌ها، ویدها می‌توانند به کاهش نیاز به ستون‌ها و تیرهای میانی در برخی طبقات کمک کنند، به خصوص اگر سازه به گونه‌ای طراحی شود که بارها از طریق دیوارهای پیرامون وید منتقل شوند. این امر می‌تواند منجر به ایجاد فضاهای بازتر و انعطاف‌پذیرتر در طبقات شود. البته، طراحی سازه‌ای ویدها نیازمند محاسبات دقیق برای تحمل بارها و نیروهای وارده است.

جدول مقایسه‌ای مزایا و معایب وید در معماری

برای درک بهتر اهمیت و چالش‌های استفاده از وید، جدول زیر به مقایسه مزایا و معایب آن می‌پردازد:

اهمیت وید در ساختمان‌های بلندمرتبه

در ساختمان‌های بلندمرتبه، ویدها نقشی حیاتی‌تر و پیچیده‌تر ایفا می‌کنند. چالش‌های مربوط به نورگیری، تهویه، انتقال عمودی، و ایمنی در این نوع ساختمان‌ها به مراتب بیشتر است و ویدها می‌توانند راه‌حل‌های مؤثری برای این چالش‌ها ارائه دهند.

تأمین نور و تهویه در طبقات میانی

در ساختمان‌های بلند، طبقات میانی معمولاً بیشترین فاصله را از نور و هوای آزاد دارند. ویدهای مرکزی یا جانبی می‌توانند نور خورشید را به عمق این طبقات هدایت کرده و نیاز به نور مصنوعی را کاهش دهند. همچنین، با ایجاد کانال‌های تهویه عمودی، به جریان یافتن هوای تازه در طبقات مختلف کمک می‌کنند و از تجمع هوای راکد جلوگیری می‌کنند.

مدیریت جریان هوا و اثر دودکش

در ساختمان‌های بلند، اثر دودکش (stack effect) می‌تواند بسیار قوی باشد. ویدها می‌توانند این اثر را کنترل کرده و به جریان یافتن هدفمند هوا کمک کنند. طراحی صحیح دهانه‌ها و مسیرهای هوا در وید، می‌تواند به تهویه طبیعی و کاهش مصرف انرژی برای سرمایش و گرمایش کمک کند.

ارتباط عمودی و فضاهای اجتماعی

در برج‌های بلند، حفظ حس اجتماعى و ارتباط بین ساکنین طبقات مختلف اهمیت ویژه‌ای دارد. ویدهای طراحی شده به عنوان فضاهای اجتماعی، مانند لابی‌های چند طبقه یا تراس‌های داخلی، می‌توانند این حس را تقویت کرده و از احساس انزوا در فضاهای مرتفع جلوگیری کنند. این فضاهای اشتراکی، فرصت‌هایی برای تعامل و همبستگی فراهم می‌آورند.

ایمنی و تخلیه اضطراری

مدیریت ایمنی در ساختمان‌های بلند، از جمله تخلیه اضطراری در مواقع بحرانی، بسیار حیاتی است. ویدهای طراحی شده به عنوان بخشی از سیستم تخلیه اضطراری، با جانمایی مناسب پله‌ها و آسانسورهای اضطراری، می‌توانند به فرایند تخلیه ایمن و سریع کمک کنند. طراحی دقیق سیستم‌های اعلام و اطفاء حریق در ویدها، برای جلوگیری از انتشار آتش و دود، از اهمیت بالایی برخوردار است.

جدول مقایسه‌ای ابعاد وید بر اساس کاربری

ابعاد و شکل وید می‌تواند بسته به کاربری ساختمان و اهداف طراحی متفاوت باشد. جدول زیر، ابعاد تقریبی وید را برای برخی کاربری‌های رایج نشان می‌دهد:

در نهایت، وید در معماری عنصری چندوجهی است که با طراحی هوشمندانه و رعایت ضوابط، می‌تواند به ارتقاء چشمگیر کیفیت فضاهای داخلی، افزایش پایداری ساختمان و بهبود تجربه زیست کاربران کمک کند. درک عمیق از پتانسیل‌های وید، نقش مهمی در خلق ساختمان‌های مدرن، کارآمد و انسانی ایفا می‌کند.

کلام آخر از وید در معماری

شرکت معماری و دکوراسیون هیرادانا با تهیه این مقاله امید دارد تا اطلاعات شما درمورد فضاهای مختلف ساختمان ها بالا رفته و برای طراحی ویلا و ساختمان خود از فضاهای مختلف به خلاقانه ترین روش ها استفاده کنید. همچنین شرکت معماری هیرادانا با تجربیات فراوان خود در زمینه ی طراحی ویلا و دکوراسیون داخلی ویلا و بازسازی و مشاوره و ... توانایی ارائه دادن این خدمات را به بهترین شکل به شما دارد.

سوالات متداول وید در معماری